1 sierpnia co to za święto? Historia i znaczenie dnia

1 sierpnia obchodzimy w Polsce Narodowy Dzień Pamięci Powstania Warszawskiego. To święto państwowe upamiętnia największy zbrojny zryw podziemia w okupowanej Europie, który wybuchł w stolicy w 1944 roku. Przyjrzyjmy się bliżej historii i znaczeniu tego dnia.

Dlaczego Powstanie Warszawskie wybuchło właśnie 1 sierpnia 1944 roku?

Decyzja o rozpoczęciu walk miała podłoże zarówno militarne, jak i polityczne. Dowództwo Armii Krajowej, widząc zbliżające się od wschodu wojska sowieckie i słysząc komunikaty radiowe wzywające Warszawę do walki, zdecydowało się na zryw. Głównym celem było wyzwolenie miasta spod brutalnej niemieckiej okupacji przed wkroczeniem Armii Czerwonej. Planowano w ten sposób wystąpić w roli gospodarza wobec nadchodzących Sowietów i zamanifestować dążenie do odtworzenia instytucji niepodległego państwa.

Komendant Okręgu Warszawskiego AK, płk Antoni Chruściel „Monter”, otrzymał rozkaz o wybuchu powstania właśnie 1 sierpnia. Podpisywano go przy ulicy Filtrowej 68, gdzie dziś znajduje się tablica upamiętniająca ten moment. Nikt wtedy nie przypuszczał, że planowane na kilka dni walki pochłoną tyle ofiar i potrwają aż 63 dni.

Jaką rolę odegrała Godzina W?

Rozkaz zakładał jednoczesne uderzenie o godzinie 17:00. Wybór tej pory dnia nie był przypadkowy – chodziło o maksymalne zaskoczenie przeciwnika w godzinie szczytu komunikacyjnego. Dziś termin Godzina „W” stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli pamięci o powstańczym zrywie. Co roku właśnie o tej porze w całym kraju zawyją syreny, a ruch na ulicach wielu miast na chwilę zamiera.

Ustanowienie Narodowego Dnia Pamięci Powstania Warszawskiego

Mimo ogromnej symboliki samego wydarzenia, na formalne święto państwowe czekało ono ponad sześć dekad. Pomysłodawcą ustawy był prezydent RP Lech Kaczyński, a jej projekt trafił pod obrady parlamentu w 2009 roku. Podczas głosowania w Sejmie RP odnotowano niemal pełną jednomyślność – za przyjęciem ustawy opowiedziało się 397 posłów, jedynie jeden był przeciwny, a sześciu wstrzymało się od głosu. Senat RP przyjął dokument bez żadnych poprawek już 5 listopada 2009 roku.

Sama ustawa z dnia 9 października 2009 roku weszła w życie po publikacji w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej pod pozycją Nr 206, poz. 1588. Dzięki temu od 2010 roku każdy 1 sierpnia ma rangę święta państwowego. Co ważne, nie jest ono jednak dniem wolnym od pracy. W preambule aktu prawnego zapisano wprost, że święto ustanawia się, aby oddać hołd tym, którzy z bronią w ręku przeciwstawili się okupacji niemieckiej i sowieckiej groźbie zniewolenia kolejnych pokoleń.

W preambule ustawy podkreślono, że powstańcy dążyli do odtworzenia instytucji niepodległego Państwa Polskiego i sprzeciwili się widmu sowieckiej niewoli zagrażającej następnym pokoleniom Polaków.

Jak wyglądają obchody rocznicowe w Warszawie?

Warszawa staje się 1 sierpnia centrum państwowych uroczystości, organizowanych między innymi przez Instytut Pamięci Narodowej, którego zastępcą prezesa jest dr Mateusz Szpytma. Główne ceremonie rozpoczynają się już 31 lipca wieczorną mszą polową i Apelem Pamięci przed Pomnikiem Powstania Warszawskiego na placu Krasińskich. Dalej, punktualnie o 17:00, delegacje na czele z władzami państwowymi składają wieńce przed pomnikiem „Gloria Victis” na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach.

Uroczystości mają bardzo rozłożony charakter i nie ograniczają się do jednej lokalizacji. Składanie kwiatów odbywa się w kilkunastu punktach miasta, zapisanych na mapie walk. Są to między innymi miejsca symboliczne:

• tablica przy ul. Filtrowej 68, gdzie upamiętnia się podpisanie rozkazu przez płk. Antoniego Chruściela,
• Pomnik Kobietom Powstania Warszawskiego,
• Pomnik Mokotów Walczący 1944, skąd wyrusza Marsz Mokotowa ulicą Puławską,
• Pomnik Polskiego Państwa Podziemnego i Armii Krajowej przy ulicy Wiejskiej,
• grób generała „Montera” w kwaterach Powązek Wojskowych.

Wieczorem delegacje odwiedzają Cmentarz Powstańców Warszawy, oddając cześć pod Pomnikiem Polegli Niepokonani, a kulminację obchodów stanowi ceremonia na Kopcu Powstania Warszawskiego. W całym mieście odbywają się też spacery historyczne, jak ten szlakiem miejsc pamięci na Cmentarzu Bródnowskim, oraz prezentacje wystaw plenerowych, na przykład w Górze Kalwarii.

Dlaczego straty cywilne były tak ogromne?

Powstanie Warszawskie toczyło się w środku gęsto zaludnionej metropolii. Walki i celowe działania odwetowe wojsk niemieckich sprawiły, że śmierć poniosło około 180 tysięcy cywilnych mieszkańców. Po upadku zrywu z miasta, które zostało niemal całkowicie zburzone, wypędzono około 500 tysięcy pozostałych przy życiu warszawiaków. Specjalne oddziały niemieckie, wykorzystując dynamit i ciężki sprzęt, przez ponad trzy miesiące systematycznie unicestwiały resztki ocalałej zabudowy stolicy. W wyniku walk poległo blisko 18 tysięcy powstańców, a kolejne 25 tysięcy odniosło rany. Do niewoli niemieckiej trafiło łącznie ponad 15 tysięcy żołnierzy AK, w tym 2 tysiące kobiet.

Czy 1 sierpnia stanie się dniem wolnym od pracy?

Temat wolnego 1 sierpnia powraca regularnie w debacie publicznej. W listopadzie 2024 roku do Sejmu wpłynęła petycja Stowarzyszenia Lepszy Sulejówek, która postulowała dodanie tej daty do katalogu dni ustawowo wolnych od pracy. Autorzy petycji argumentowali, że dodatkowy dzień wolny umożliwiłby większej liczbie Polaków osobiste uczestnictwo w obchodach i oddałby rangę wydarzenia. Sprawą zajęła się Komisja do Spraw Petycji 2 kwietnia 2025 roku, która uznała postulat za wart rozpatrzenia i skierowała zapytanie do Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej.

Resort w swojej odpowiedzi ze stycznia 2026 roku nie pozostawił jednak złudzeń. Wskazano, że obecnie nie trwają żadne prace legislacyjne w kierunku zmiany ustawy o dniach wolnych od pracy. Podkreślono przy tym, że każda taka nowelizacja wymagałaby szczegółowych analiz skutków ekonomicznych oraz szerokich konsultacji z partnerami społecznymi. Komisja przyjęła to stanowisko na posiedzeniu w maju 2026 roku, nie decydując się na dalsze działania. Tym samym 1 sierpnia 2026 roku, który wypada w sobotę, po raz kolejny będzie świętem państwowym, lecz nie dniem obligatoryjnie wolnym od pracy.

Ministerstwo podkreśliło, że brak statusu dnia wolnego od pracy nie umniejsza rangi obchodów Powstania Warszawskiego, które są licznie czczone zarówno przez instytucje, jak i obywateli.