Likwidacja OFE – co z pieniędzmi? Wszystko, co musisz wiedzieć

Środki zgromadzone w OFE nie przepadają – w zależności od podjętej decyzji trafią na twoje Indywidualne Konto Emerytalne (IKE) z potrąceniem 15% opłaty przekształceniowej lub zostaną zaewidencjonowane na koncie i subkoncie w ZUS, zwiększając podstawę przyszłego świadczenia. Twoje oszczędności są od lat inwestowane, a mechanizm suwaka bezpieczeństwa zacznie je stopniowo przesuwać do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na dekadę przed osiągnięciem wieku emerytalnego. Poznaj szczegółowe warunki każdego rozwiązania.

Jakie zmiany wprowadziła reforma OFE w 2014 roku?

Przeprowadzona przez ekipę rządową reforma z lutego 2014 roku zasadniczo przebudowała II filar. Na mocy ówczesnych przepisów Otwarte Fundusze Emerytalne przekazały do ZUS aktywa warte ponad 153 miliardy złotych, głównie w formie obligacji Skarbu Państwa, które następnie umorzono. Ten ruch bezpośrednio obniżył dług publiczny, którego wskaźnik w 2013 roku niebezpiecznie zbliżył się do limitu 60% PKB.

Równocześnie równowartość przeniesionych aktywów zapisano na nowo utworzonych subkontach ubezpieczonych w ZUS. Nie doszło zatem do konfiskaty twoich pieniędzy, lecz do zmiany ich formy – z realnie istniejących papierów dłużnych na zobowiązanie państwa wobec ciebie, które jest co roku waloryzowane. Od tego momentu uczestnictwo w OFE przestało być obowiązkowe, a domyślnym rozwiązaniem dla nowych składek stał się właśnie ZUS.

W efekcie z aktywnego wpłacania składek do funduszy zrezygnowała zdecydowana większość z ponad 14,7 miliona ówczesnych członków. Obecnie tylko nieco ponad 2,5 miliona osób co miesiąc przekazuje część swojej składki emerytalnej bezpośrednio do wybranego OFE, reszta korzysta z opcji domyślnej, jaką stanowi subkonto w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych.

Na czym polega mechanizm suwaka bezpieczeństwa?

Suwak bezpieczeństwa to system stopniowego wygaszania ekspozycji na ryzyko rynkowe w miarę zbliżania się do emerytury. Proces ten uruchamia się automatycznie na 10 lat przed osiągnięciem przez ciebie wieku emerytalnego. Od tego momentu przestajesz być aktywnym członkiem OFE, a całość twojej składki do II filaru – wynoszącej 7,3% wynagrodzenia brutto – zaczyna trafiać wyłącznie na subkonto w ZUS.

Równolegle rozpoczyna się comiesięczna wyprzedaż jednostek zgromadzonych na twoim rachunku w funduszu. Środki uzyskane ze sprzedaży akcji i innych instrumentów są systematycznie transferowane do FUS, a na twoim subkoncie pojawia się zapis księgowy odpowiadający tym kwotom. Dzięki temu w dniu przejścia na emeryturę saldo w OFE wynosi zero, a cały zgromadzony kapitał jest już bezpiecznie uwzględniony w podstawie wyliczenia świadczenia z ZUS.

Czy OFE zostały całkowicie zlikwidowane?

Projekt ustawy o likwidacji OFE i przeniesieniu wszystkich pozostałych tam środków na IKE został przyjęty przez rząd w 2020 roku, ale jego wdrożenie napotkało poważne przeszkody. Brak wystarczającego poparcia w parlamencie oraz konieczność równoległego procedowania zmian podatkowych w ramach Polskiego Ładu sprawiły, że prace legislacyjne zamrożono. W konsekwencji w 2026 roku fundusze te nadal działają, choć ich rola w systemie jest marginalizowana.

Aktywa zgromadzone w OFE wynoszą dziś ponad 270 miliardów złotych, co czyni je wciąż największym kapitałowym składnikiem polskiego systemu emerytalnego. Ten ogromny kapitał jest ulokowany przede wszystkim w akcjach spółek notowanych na warszawskiej giełdzie, co przy dobrych wynikach GPW w pierwszej połowie 2025 roku znacząco podniosło wartość rachunków. Mimo to pierwotna koncepcja całkowitego przekształcenia OFE w nowe IKE nie została zarzucona, a jedynie odłożona w czasie.

Pomimo wieloletnich zapowiedzi pełnej likwidacji, OFE w 2026 roku nadal funkcjonują, a ich aktywa przekroczyły 270 miliardów złotych dzięki dobrej koniunkturze na GPW.

Jak wybrać między IKE a ZUS przy przenoszeniu środków?

Wybór pomiędzy tymi dwoma rozwiązaniami wiąże się z odmiennymi konsekwencjami finansowymi i podatkowymi. Decydując się na przekazanie pieniędzy z OFE na Indywidualne Konto Emerytalne, musisz liczyć się z 15% opłatą przekształceniową, która zostanie pobrana przez Fundusz Ubezpieczeń Społecznych od wartości twoich aktywów netto. W zamian zyskujesz jednak pełną prywatność środków, możliwość ich dziedziczenia oraz wypłaty jednorazowej po osiągnięciu wieku emerytalnego, bez konieczności odprowadzania podatku dochodowego.

Alternatywą jest złożenie specjalnej deklaracji i przekazanie całości kapitału bezpośrednio do ZUS. W tym scenariuszu unikasz opłaty wstępnej, a całe 100% twoich aktywów zostanie zaewidencjonowane na koncie i subkoncie, zwiększając podstawę przyszłego świadczenia. Wadą jest utrata możliwości dziedziczenia środków z konta oraz comiesięczne opodatkowanie wypłacanej emerytury i objęcie jej składką zdrowotną. Wypłata z ZUS trwa dożywotnio, podczas gdy IKE wyczerpuje się po rozdysponowaniu zgromadzonej kwoty.

Ostateczna decyzja rzadko opiera się wyłącznie na suchych kalkulacjach. Jak zauważa wiceprezes PFR Bartosz Marczuk, ogromna część społeczeństwa w ogóle nie ma świadomości posiadania środków w OFE ani nie zna zasad ich funkcjonowania. Dlatego w przeszłości, gdy domyślną opcją przy wypisie stał się ZUS, zdecydowana większość ubezpieczonych nie podejmowała żadnych działań.

Kiedy wybór IKE będzie szczególnie korzystny?

Rozwiązanie to dobrze sprawdzi się u osób, które spodziewają się emerytury minimalnej. Ponieważ przy jej wyliczaniu ZUS bierze pod uwagę wyłącznie środki zgromadzone na własnych kontach i subkontach, kapitał ulokowany w IKE stanowi dodatkowy, nieuwzględniany bonus. Dzięki temu można jednocześnie pobierać emeryturę minimalną z państwowego systemu i wypłacać oszczędności z prywatnego konta, które podlega dziedziczeniu.

Dla kogo ZUS okaże się lepszym rozwiązaniem?

Przekazanie pieniędzy do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ma przewagę u osób zbliżających się do wieku emerytalnego, szczególnie tych, którym pozostało do niego mniej niż 10 lat. Unikają one ryzyka rynkowego związanego z inwestowaniem na GPW i jednocześnie korzystają z wysokich wskaźników waloryzacji. Dla przykładu, w latach 2014-2019 średnioroczny wskaźnik waloryzacji w ZUS wyniósł 6,74%, znacząco przewyższając przeciętną stopę zwrotu OFE, która w tym samym okresie osiągnęła zaledwie 2,07%.

Jak działają OFE obecnie i w co inwestują?

Po reformie z 2014 roku portfele funduszy uległy radykalnej przebudowie. Ustawowy zakaz inwestowania w obligacje skarbowe sprawił, że dziś składają się one w przeważającej mierze z akcji polskich spółek notowanych na GPW. Udział aktywów zagranicznych, choć możliwy, jest ograniczony do maksymalnie 30% portfela, co utrwala zjawisko home bias, czyli nadmiernej koncentracji na krajowym rynku kapitałowym.

Takie nastawienie sprawia, że wyniki OFE w dużym stopniu odzwierciedlają zachowanie indeksu WIG. Prezes Izby Gospodarczej Towarzystw Emerytalnych Małgorzata Rusewicz podała, że najświeższe stopy zwrotu sięgnęły 7% w ciągu miesiąca i 45,7% w perspektywie trzech lat, co świadczy o potencjale wzrostu, ale i o dużej zmienności. Na kondycję oszczędności wpłynęły też znacząco zewnętrzne szoki, takie jak pandemia COVID-19 czy wojna w Ukrainie.

Koszty bieżące zarządzania OFE zostały ustawowo ograniczone do maksymalnie 1,75% od każdej składki przy zakupie jednostek. Choć to znaczący postęp względem nawet 10% opłat pobieranych w latach 1999–2004, nadal są to wydatki istotnie wyższe niż w przypadku pasywnych, globalnie zdywersyfikowanych funduszy ETF, które można nabywać na własnym IKE czy IKZE.

OFE w 2026 roku inwestują przede wszystkim w polskie akcje, a wyniki w dużym stopniu zależą od koniunktury na warszawskiej Giełdzie Papierów Wartościowych.

Co z dziedziczeniem i wypłatą zgromadzonych oszczędności?

Zasady dziedziczenia różnią się diametralnie w zależności od wybranego rozwiązania. W przypadku IKE całość środków stanowi twoją prywatną własność i w razie śmierci w całości trafia do wskazanych uposażonych. Jeśli wybierzesz ZUS, dziedziczeniu podlega wyłącznie kwota zapisana na subkoncie, podczas gdy środki z konta przepadają – państwo przejmuje je na wypłaty bieżących emerytur dla innych świadczeniobiorców.

Wypłata oszczędności również rządzi się odrębnymi regułami. Zgromadzone na IKE pieniądze możesz odebrać jednorazowo w dniu osiągnięcia wieku emerytalnego i nie zapłacisz od nich żadnego podatku, ponieważ został on już uregulowany w formie opłaty przekształceniowej. Świadczenie z ZUS otrzymujesz natomiast co miesiąc aż do śmierci, a każda wypłata jest pomniejszana o należny podatek PIT i składkę zdrowotną.

Dlaczego opłaty w OFE budziły kontrowersje?

Przez pierwsze kilkanaście lat funkcjonowania systemu Powszechne Towarzystwa Emerytalne czerpały gigantyczne zyski z tytułu opłat od każdej wpłacanej składki. Brak ustawowego limitu pozwalał im pobierać od 6,5% do nawet 10% wpłacanej kwoty już na wejściu, co drastycznie pomniejszało kapitał, który faktycznie trafiał na rachunek przyszłego emeryta. Taka konstrukcja kosztów, w połączeniu ze stałą opłatą za zarządzanie oscylującą wokół 0,6–0,8% rocznie, sprawiała, że fundusze te przynosiły krociowe dochody swoim zarządcom.

Pierwszy ustawowy limit w wysokości 7% wprowadzono dopiero w 2004 roku, a od 2010 roku obniżono go do 3,5%. Radykalnej redukcji dokonano zaś dopiero w 2014 roku, ustalając go na poziomie 1,75%. Był to jednak zabieg spóźniony, ponieważ przez 15 lat z kont przyszłych emerytów odprowadzono miliardy złotych tytułem prowizji, które nie miały żadnego uzasadnienia w jakości czy efektywności zarządzania pasywnym w dużej mierze portfelem.

Równie dyskusyjny był skład portfeli przed reformą. Znaczną ich część stanowiły polskie obligacje skarbowe, które można było nabyć samodzielnie, bez ponoszenia horrendalnie wysokich kosztów pośrednictwa. W efekcie system, który miał być kapitałowym kołem zamachowym przyszłych emerytur, w praktyce finansował głównie bieżące potrzeby pożyczkowe państwa, przynosząc przy tym ponadprzeciętne profity instytucjom pośredniczącym.